هیدروپلیتیک رود خانه هیرمند

رودخانه هیرمند با حوضه آبریز 150000 کیلومتر مربع از کوه بابا در افغانستان سرچشمه می گیرد و پس از طی 1050 کیلومتر به دریاچه هامون در منطقه سیستان ایران می ریزد. شیب جنوبی ارتفاعات افغانستان واقع در بخش های نیمه مرکزی و جنوبی این کشور، منبع اصلی تأمین آب رودخانه در طول سال می باشد که در دو شاخه اصلی آن هیرمند و ارغنداب جاری است. دو سد مخزنی عمده افغانستان، ارغنداب و کجکی در همین ناحیه احداث شده است که حوضه آبریزی وسیعتر از 50000 کیلومتر مربع دارند بخش سفلای هیرمند که تشکیل دهنده دلتای رودخانه در ناحیه سیستان می باشد، گستره ای به وسعت 18200 کیلومتر مربع دارد که 40 درصد آن در خاک ایران است. این قسمت از چهار برجک آغاز شده و تا دریاچه هامون ادامه پیدا می کند. در منطقه دلتای رودخانه، هیرمند به شاخه های متعددی تقسیم می شود. جهت جریان هیرمند بعد از بند کمال خان در ناحیه دلتا به سمت شمال می باشد که در بند کوهک به دو شاخه پریان مشترک و سیستان تقسیم می شود که اولی وارد دریاچه هامون پوزک و دومی وارد هامون هیرمند می گردد. رود هیرمند در قسمتی از مسیر خود پس از بند کوهک مرز میان ایران و افغانستان را تشکیل می دهد(حافظ نیا و همکاران،1385: 35).

     اختلاف بر سر استفاده از آب رودخانه هیرمند بین ایران و افغانستان از زمان شکل گیری مرزهای شرقی ایران با دخالت انگلیسی ها آغاز شده است. در نیمه دوم قرن نوزدهم با اوج گرفتن اختلافاتی که در نواحی شرقی ایران بین حکام محلی تابع ایران و افغانستان بر سر مسائل مرزی به وجود آمده بود، دو کشور بر اساس معاهدات جداگانه ای که با انگلستان داشتند، حل این مسائل را به حکمیت دولت بریتانیا سپردند. دولت بریتانیا، ژنرال فردریک گلداسمید را مأمور رسیدگی به این مسأله کرد. او در ماه مه سال 1871م.(1250ه.ش.) مأمور انجام حکمیت مرزی میان ایران و افغانستان در مورد مناقشات دو کشور در منطقه سیستان شد(مجتهدزاده،1378: 281). گلداسمید با تحقیق و بررسی سرحدات سیستان در 19 اوت 1872 م. (1251ه.ش.) رأی خود را در تهران صادر کرد. رأی گلداسمید به طور کامل به مسأله مشخص کردن مرز دو کشور اختصاص داشت که بر اساس آن گلداسمید منطقه سیستان را به دو بخش «سیستان درونی» و «سیستان بیرونی» تقسیم کرد. او «سیستان بیرونی» که بخش بزرگتر و وسیعتر را در بر می گرفت به افغانستان داد و بخش« سیستان درونی» و قسمت کوچکتر را به ایران اختصاص داد. همچنین شاخه اصلی هیرمند در خاوری ترین بخش دلتا پایین کوهک را به عنوان مرز دو کشور تعیین کرد(حافظ نیا و همکاران،1385: 37). به این ترتیب قسمتی از دلتای هیرمند که بخش وسیعتر زمین های کشاورزی و جمعیت بیشتری داشت به ایران واگذار شد و ناحیه ای که مسیر عبور آب جهت شرب در این قسمت را تشکیل می داد، به افغانستان سپرده شد(زندفرد،1378: 16).  با قرار دادن مرز دو کشور روی قسمتی از مسیر رودخانه هیرمند، رودخانه بر اساس سند وین تبدیل به رودخانه بین المللی شد که پس از آن همواره با نقش آفرینی سیاسی خود روابط دو کشور را تحت تأثیر قرار داد.

گلداسمید در مورد تقسیم آب هیرمند دو طرف را از انجام عملیاتی روی رودخانه که موجب کسر آب طرف مقابل شود منع کرد(حافظ نیا و همکاران،1385: 38). گلداسمید در مورد تقسیم آب رودخانه هیرمند هیچ رأی صادر نکرد که بر اساس آن مشکلات موجود بر سر استفاده از آب رودخانه حل شود یا از گسترش اختلافات در آینده جلوگیری کند. بعدها با تقاضای دولت افغانستان، وزیر امور خارجه انگلیس با موافقت گلداسمیدجمله فوق را به گونه ای تفسیر کرد کرد که افغانها بتوانند با ساختن کانال های جدید و تعمیر کانال های متروک و قدیمی به میزان بیشتری از آب هیرمند استفاده کنند. بر این اساس افغانیها به خود اجازه دادند که با احداث و حفر کانال های جدید، میزان آب جاری به سمت سیستان را کاهش دهند که این امر در سال های کم آبی و با توجه به موقعیت جغرافیایی و بالا دستی خود مشکلات زیادی را برای سیستان ایجاد کرده است. رود هیرمند از نظر شاخص های هیدروپلیتیکی، در بین رودهای مرزی ایران رودی است که مصب آن، نواحی داخلی ایران است و از این نظر با سایر رودهای مرزی ایران متمایز است. این رود به عنوان دهمین رود بزرگ آسیا، منبع اصلی تأمین آب دریاچه هامون و منطقه سیستان است. در سال های اخیر، قطع آب رود هیرمند مهم ترین موضوع در ارتباط با رودهای مرزی ایران بوده است. یکی از علل اصلی قطع آب هیرمند به ویژه در گذشته های تاریخی، دیدگاه رهبران سیاسی افغانستان بوده است. تصور مالکیت مطلق و این که این رود یک رود داخلی است، بینش عمده و حاکم بر این رود از سوی آنان بوده است. در حال حاضر نیز با توجه به توافقات رسمی به عمل آمده بین مقامات رسمی دو کشور، افغانستان کنترل انحصاری خود را بر مالکیت این رود ادامه داده و به معاهده های بین المللی در خصوص رودهای بین المللی بی توجه است. بر اساس موافقت های شناسایی رودخانه ها، رودهایی که از سرزمین دو یا چند کشور بگذرند یا رودهایی که سرزمین دو واحد ملی را از هم جدا سازند و یا رودهایی که برای دو یا چند ملت دارای سود اقتصادی باشند، رودخانه های بین المللی محسوب می شوند و هیچ کدام از دولت ها نمی توانند کنترل انحصاری و بهره برداری مطلق رود را به صورت یک جانبه اعمال نمایند(بای،1384: 56-57). رودخانه هیرمند و دریاچه هامون به واسطه نقش آفرینی بنیادین در حیات اقتصادی و زیست محیطی منطقه سیستان، واجد ارزش و اعتباری بیش از یک پهنه آبی است. نوسانات آب هیرمند و هامون در دهه اخیر هر چند منشأ اقلیمی داشته، لیکن اعمال مدیریت ناسازگار با ساختارهای زیست محیطی از سوی افغانستان(عدم تأمین حقابه هیرمند) و ایران(انتقال آب هیرمند به چاه نیمه ها و شهرستان زاهدان) در تشدید این روند نقش آفرین بوده است. خشکسالی تبعات اقتصادی و اجتماعی نامطلوبی بر اکوسیستم سیستان تحمیل نموده که تعدیل 50 درصدی اراضی کشاورزی، حذف حدود 15000 فرصت شغلی مرتبط با فرآیندهای اقتصادی هامون، افزایش طوفان و تهدید سلامت ساکنین، مشاغل کاذب، هجوم شن ها و ماسه های روان در سطح منطقه توسط بادهای 120 روزه و در نتیجه پر شدن مسیر رودخانه هیرمند در نقاط مرزی ایران و افغانستان از شن و ماسه که به تغییر مسیر رودخانه و در آینده قطعاً موجب بروز مشکلات سیاسی بیشتری خواهد شد، از جمله محوری ترین تبعات و پیامدهای حل نشدن مسأله هیدروپلیتیک رودخانه هیرمند است(شریفی کیا،1390: 612)

به طور کلی مهم ترین پیامدهای امنیتی قطعی آب رودخانه هیرمند بر منطقه سیستان عبارتنداز: قاچاق کالا، قانون گریزی و اشتغال به مشاغل غیر قانونی از جمله متداول ترین پیامدهای اجتماعی- امنیتی خشکسالی در منطقه سیستان است. حذف فرصت های شغلی مولد و نبود زمینه اشتغال در سایر بخش ها به خصوص صنعت، حجم قابل توجهی از جوانان بیکار را به مشاغل غیر قانونی مانند قاچاق کالا و سوخت سوق داده است. بستر هموار و خشکیده هامون در این میان تأثیر فراوانی در ایجاد تسهیلات برای قاچاقچیان داشته است. به این مهم می بایست ناامنی حاصل از افزایش سرقت و زورگیری، شرارت و راهزنی مسلحانه، آدم ربایی و حمل مواد مخدر در قالب کاروان های مسلح و ... را که صرفاً توسط عده معدودی انجام پذیرفته؛ لیکن تبعات ناحیه ای، منطقه ای و حتی بین المللی فراوانی به همراه دارد، اضافه نمود. به طوری که از سال 1388 با انسداد فیزیکی مرز، امکان حداقلی اشتغال و تأمین درآمد برای انبوهی از جوانان بیکار که از طریق فعل غیرقانونی حمل کالا و قاچاق سوخت امرار معاش می نمودند، محدود گردید. این در شرایطی است که هیچ گونه امکان اشتغال رسمی در سطح منطقه سیستان مهیا نبوده و محدود اقدامات دولت، کفایت خیل عظیم بیکاران را نمی نماید. چنین مسأله ای ناحیه را آبستن ناامنی مضاعف از طریق افزایش روی آوری به فعالیت های مخل امنیت مانند دزدی، زورگیری، شرارت، آدم ربایی و ... ساخته است.

ایران و هلال طلایی مواد مخدر  

 جهان در حال توسعه شاهد بروز و ظهور بحرانی است که میلیون ها نفر را به دلیل ذلت اعتیاد به بردگی کشیده است. شیوع سوء مصرف هروئین در شرق آفریقا، افزایش مصرف کوکائین در غرب آفریقا و جنوب آمریکا، رشد و گسترش سریع تولید و سوء مصرف مواد مخدر صناعی در خاورمیانه و جنوب شرق آسیا از جمله بحران های نوظهور به شمار می آیند. قاچاق مواد مخدر در کنار بحران هسته ای، بحران جمعیت و بحران محیط زیست یکی از چهار بحران عمده قرن بیست و یکم لقب گرفته است.همسایگی ایران با بزرگترین تولید کننده تریاک در جهان(افغانستان) و قرار گرفتن در مسیر بازار مصرف این مواد(اروپای و آمریکای شمالی) عامل مهمی در امنیت مرزهای کشور به طور عام و امنیت مرزهای جنوب شرقی به طور خاص است(زرقانی،1385: 185). بر اساس گزارش سازمان ملل حدود 85% تریاک جهان در افغانستان تولید می شود. همچنین افغانستان 70درصد از مواد مخدر دنیا را تامین می کند. تغییر و تحولات سیاسی افغانستان نیز تأثیری بر روند تولید مواد مخدر در این کشور نداشته است. چه در زمانی که کمونیست ها قدرت را در افغانستان در دست داشتند و چه در زمانی که مجاهدین قدرت را به دست گرفتند و چه در زمانی که طالبان قدرت را در دست داشتند و چه اکنون که افغانستان تحت اشغال قدرتهای غربی است و دولتی مرکزی مسند امور را در دست دارد، تولید مواد مخدر در افغانستان وجود داشته و از قضا روز به روز در حال افزایش بوده است. تمامی کشورهایی که در مسیر ترانزیت مواد مخدر تولیدی منطقه هلال طلایی به بازارهای مصرف قرار دارند، همواره در خطر سرریز، توزیع و مصرف مواد مخدر هستند. این کشورها، در نتیجه این فرآیند مخوف هزینه های هنگفتی را از نظر اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی متحمل می شوند و سرمایه های اجتماعی در آنها، رو به زوال و روند رشد و توسعه پایدار در این مناطق با کندی مواجه است.

مهمترین مسیرهای جهانی ترانزیت هرویین با مبدأ آسیایی عبارتنداز:

مسیر بالکان: شامل افغانستان، ایران، ترکیه، جنوب اروپا، سایر کشورهای اروپایی

مسیر شمال: شامل افغانستان، آسیای میانه، روسیه، شرق اروپا

مسیر شمال بالکان: شامل: افغانستان، ایران، قفقاز و جنوب اروپا

به طور مستقیم از پاکستان به غرب و اروپای مرکزی 

از طریق آفریقا به اروپای غربی و مرکزی

به طور مستقیم از جنوب و جنوب شرق آسیا به غرب و اروپای مرکزی

ازطریق خاورمیانه و خلیج فارس به غرب و اروپای مرکزی

به طور مستقیم از هند به غرب و اروپای مرکزی

ویژگی های جغرافیایی رود هیرمند

رودخانه هیرمند با حوضه آبریز 150000 کیلومتر مربع از کوه بابا در افغانستان سرچشمه می گیرد و پس از طی 1050 کیلومتر به دریاچه هامون در منطقه سیستان ایران می ریزد. شیب جنوبی ارتفاعات افغانستان واقع در بخش های نیمه مرکزی و جنوبی این کشور، منبع اصلی تأمین آب رودخانه در طول سال می باشد که در دو شاخه اصلی آن هیرمند و ارغنداب جاری است. دو سد مخزنی عمده افغانستان، ارغنداب و کجکی در همین ناحیه احداث شده است که حوضه آبریزی وسیعتر از 50000 کیلومتر مربع دارند.

بخش سفلای هیرمند که تشکیل دهنده دلتای رودخانه در ناحیه سیستان می باشد، گستره ای به وسعت 18200 کیلومتر مربع دارد که 40 درصد آن در خاک ایران است. این قسمت از چهار برجک آغاز شده و تا دریاچه هامون ادامه پیدا می کند. در منطقه دلتای رودخانه، هیرمند به شاخه های متعددی تقسیم می شود. جهت جریان هیرمند بعد از بند کمال خان در ناحیه دلتا به سمت شمال می باشد که در بند کوهک به دو شاخه پریان مشترک و سیستان تقسیم می شود که اولی وارد دریاچه هامون پوزک و دومی وارد هامون هیرمند می گردد. رود هیرمند در قسمتی از مسیر خود پس از بند کوهک مرز میان ایران و افغانستان را تشکیل می دهد. اختلاف بر سر استفاده از آب رودخانه هیرمند بین ایران و افغانستان از زمان شکل گیری مرزهای شرقی ایران با دخالت انگلیسیها آغاز شده است. در نیمه دوم قرن نوزدهم با اوج گرفتن اختلافاتی که در نواحی شرقی ایران بین حکام محلی تابع ایران و افغانستان بر سر مسائل مرزی به وجود آمده بود، دو کشور بر اساس معاهدات جداگانه ای که با انگلستان داشتند، حل این مسائل را به حکمیت دولت بریتانیا شپردند. دولت بریتانیا، چنرال فردریک گلداسمید را مأمور رسیدگی به این مسأله کرد. او در ماه مه سال 1871م.(1250ه.ش.) مأمور انجام حکمیت مرزی میان ایران و افغانستان در مورد مناقشات دو کشور در منطقه سیستان شد. گلداسمید با تحقیق و بررسی سرحدات سیستان در 19 اوت 1872 م. (1251ه.ش.) رأی خود را در تهران صادر کرد. رأی گلداسمید به طور کامل به مسأله مشخص کردن مرز دو کشور اختصاص داشت که بر اساس آن گلداسمید منطقه سیستان را به دو بخش «سیستان درونی» و «سیستان بیرونی» تقسیم کرد. او «سیستان بیرونی» که بخش بزرگتر و وسیعتر را در بر می گرفت به افغانستان داد و بخش« سیستان درونی» و قسمت کوچکتر را به ایران اختصاص داد. همچنین شاخه اصلی هیرمند در خاوری ترین بخش دلتا پایین کوهک را به عنوان مرز دو کشور تعیین کرد. به این ترتیب قسمتی از دلتای هیرمند که بخش وسیعتر زمین های کشاورزی و جمعیت بیشتری داشت به ایران واگذار شد و ناحیه ای که مسیر عبور آب جهت شرب در این قسمت را تشکیل می داد، به افغانستان سپرده شد. با قرار دادن مرز دو کشور روی قسمتی از مسیر رودخانه هیرمند، رودخانه بر اساس سند وین تبدیل به رودخانه بین المللی شد که پس از آن همواره با نقش آفرینی سیاسی خود روابط دو کشور را تحت تأثیر قرار داد.

گلداسمید در مورد تقسیم آب هیرمند دو طرف را از انجام عملیاتی روی رودخانه که موجب کسر آب طرف مقابل شود منع کرد. گلداسمید در مورد تقسیم آب رودخانه هیرمند هیچ رأی صادر نکرد که بر اساس آن مشکلات موجود بر سر استفاده از آب رودخانه حل شود یا از گسترش اختلافات در آینده جلوگیری کند. بعدها با تقاضای دولت افغانستان، وزیر امور خارجه انگلیس با موافقت گلداسمید جمله فوق را به گونه ای تفسیر کرد کرد که افغانها بتوانند با ساختن کانال های جدید و تعمیر کانال های متروک و قدیمی به میزان بیشتری از آب هیرمند استفاده کنند. بر این اساس افغانیها به خود اجازه دادند که با احداث و حفر کانال های جدید، میزان آب جاری به سمت سیستان را کاهش دهند که این امر در سال های کم آبی و با توجه به موقعیت جغرافیایی و بالا دستی خود مشکلات زیادی را برای سیستان ایجاد کرده است.   

رودخانه هیرمند!!!!!!!

ایران؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟ 

 افغانستان؟؟؟؟؟؟؟؟؟

اختصاصی یا اشتراکی!!!!!!!!

مهمترین چالش های امنیتی مرزهای سیستان و بلوچستان

فعالیت اشرار و قاچاقچیان مواد مخدر در داخل و آن طرف مرزها

فعالیت های منفی سیاسی و ضد امنیتی گروه های تروریستی در منطقه

حاشیه ای بودن استان و دوری از مرکز

حضور اتباع بیگانه غیر مجاز و تبعات ناشی از این حضور

قاچاق سوخت

قاچاق کالا

قاچاق انسان

ورود، خرید و فروش سلاح های جنگی غیر مجاز

جرائم خشن:

الف- سرقت های مسلحانه

ب- آدم ربایی

ج- گروگان گیری و گروکشی

د-تحرکات اشرار

فقر و بیکاری گسترده ناشی از عدم زیر ساخت های اقتصادی

خشکسالی های پی در پی در منطقه 

حضور نیروهای خارجی در کشورهای همسایه

 وجود بحران های سیاسی، اقتصادی و امنیتی در آن سوی مرزها

ضعف حاکمیت دولت های همسایه درکنترل نواحی مرزی

جنگ های داخلی و خارجی در کشورهای افغانستان و پاکستان

اختلافات ارضی، مرزی و آبی با کشور افغانستان

اختلافات ارضی، مرزی و آبی با کشور پاکستان

حضور نیروهای ضد ایرانی و تندروی اسلامی در پاکستان

فرهنگ خاص مردم و شرایط زندگی آنان

جمعیت و ویژگی های قومی استان

مسائل مرتبط با فرق مذهبی و اختلافات موجود(تفاوت های فرهنگی)

از هم گسیختگی برخی اقوام استان در سه کشور ایران، افغانستان و پاکستان

سهولت رفت و آمدهای ساکنان پیرامون مرز(تبادلات مرزی)

گستردگی حوزه استحفاضی و عدم تسلط کامل نیروهای امنیتی بر مناطق مرزی

تعدد ارگان ها و نهادی امنیتی در نواحی مرزی

غیر بومی بودن مسؤولین سیاسی – امنیتی استان و ناآشنای آنها با فرهنگ منطقه